Таң сыры

Домбрага салып, кыргыз ырларын Абдыгани агайдай эч ким мынчалык маашырланып, ыракаттанып ырдабаган болсо керек. Чынгыз Айтматовду Карловы Варыдан кезиктиргенин улам кайра эстеп, анан "Таң сырынын" таржымалын саймедиреп айтып калат:

"Таң сыры. Кыргыздын бул ыры казак элине кең тараган. Бул ыр тикелей улуу жазуучу Чынгыз Айтматовдун мөлтүр махабатына арналган. Маскөөдө окуп жүрген кезинде кыргыздын аруу кызы жапондун бир жигитине эрип, Жапонияга кеткен кезде "арбалсаң да бир келээрсиң, кармалсаң да бир келээрсиң, Ала-Тоону көргөнү" деп акын, жазуучу- композиторлор Аскар Исаев менен Сардарбек Жумалиев ушул эңдик (ырды) шыгарган. Кезинде иши түшүп, ошол аруу кыз Жапония сапары кезинде Чынгыз Айтматовго "агатай, мени ата мекениме жеткизиңизчи" деген кезинде Айтматов ал аруу кызга өз ата-журтуна кайтып келүүгө көмөктөшкөн".

(угуңуз)

Көрүшкөнчө көздөрүңдөн чагылган
Нурларыңан курган кайран көкүрөк
Бекер эле күн мен санап жаңылган
Өтүмү жок болгонума өкүнөм

Кайырмасы:

Кимге айтып күйүтүмдү
Кимге барып өкүнөм
Кимге айтып күйүтүмдү
Кимге барып өтүнөм

Кала берем мекенимде сени эстеп
Алыс жерде жүрсө экен деп аман-соо
Көкүрөктө көп сүрөтүң элестеп
Көргөн сайын жаны бирге жанар тоо

Кайырмасы:
Жалын бүрккөн үшкүрүгүң
жаңырыгы жанар тоо.

Таңшыгыча табышмактуу таң сыры
Танып кеттиң таңы салкын өлкөнү
Таба албайм кайрылганда айт чынын
Артык бекен башка жердин көркөмү?

Кайырмасы:
Кармалсаң да бир келээрсиң
Ала-Тоону көргөнү.
Арбалсаң да бир келээрсиң,
кармалсаң да бир келээрсиң
Туулган жерди көргөнү
Өскөн жерди көргөнү
Ала-Тоону көргөнү

Каскалдак

Андан ары Абдыгани агайдын айтып турган жери: "Каскалдак ыры, акын Есенгали Раушановдун сөздөрү, ауэнин жазган Лесбек Аманов деген азамат. Бул аң 1985-86-жылдары шыккан. Сол жылы (1986-ж.) маскөөлүк империя саясатынның аркасында көпке кадырлы болган ел жетекшиси Динмухаммед Ахмед улы Кунаевдин ордуна кайдан бир шеттен эш ким билмейтин Колбин дегенди Казакстан Компартиясынын биринчи катшысы етип сайлады. Ким билсин, бул аңның түпки максаты баска да болы мүмкүн. Бирак, бул аң сол Кунаептын ордына Колбиндин келгенине катысты деп кабылдап, елге кең тарап кетти.

Ырды мында угуңуз.

Кара баур каскалдак
Кайда уштың бырпырлап оой
Сазың калды сабийдин
эңбегиңдей былкылдап оой

Кайырмасы:
Кара баур каскалдак оой
Керау кайт.
Сиреп калган тогайга
камыкпа деп көңүл айт-аай.
Уя калса үй ээсиз
Айдың үшын сол кайгы.
Каңгып келген шөрегей
Көлгө паана болмайдың-оой.

Өз босагаң, өз жериң
Тау-кырың, белесиң-оой
Босагасын баскага
тастай бекен, о несин-оой?

Жабирлеген сенегим
өз уяңдан бездирип-оой
Жарайды го жүрмесек
Бир балээге кезигип-оой.

Мен кайтейин басканын
Булбыл куссың сайраган-оой
Сен кеткели капкара
Түнек болды айналам-оой."

деп ырдаптыр Абдыгани агай. Мен бул ырды айрыкча жактырдым, анткени 1986-жылдагы окуялардын чекесин мен да көрүп калган элем. Жабылуу аяк жабылуу бойдон калып кетти, ал кезде Назарбаев өкмөт башында эле, азырга чейин тактыдан түшкөн жок. Чындык качан ачыкка чыгат, киши аткандар жана аларга буйрук бергендер качандыр бир үлгү иретинде болсо да жазаланабы, белгисиз...

Ырга түшүндүрмө:
каскалдак: кадырлуу куштун түрү
шөрегей: баркы жок куш
сабий: ымыркай
эмбек: ымыркайдын төбөсүндөгү жумшак жер, эмгек
сиреп калган тогай: жетимсиреп калган токой
камыкпа: кайгырба
айдың: көл

Эсимде

Бул ыр тууралуу Абдыганы агай мындай дептир: "Сөзү Жусуптуку, обону Атайдыкы деп жазылыптыр. Кай бир жылы Болот Минжылкыев кайтыш болду деп еситкен кезде камыгып, мен "Азаттык" (казак бөлүмү) радиосунан 7 мүнеттик кабар дайындадым. Сол кабарда соңунда Болот Мынжылкыев да сол "Эсимде" аңын айтады. Болат агабыз менен биз Ташкенде окып жүрген кезде кездескен болатынбыз, сырласкан болатынбыз. Сондан кийин анын орындаган аңдерин, опералык аңдерин Ленинградда, Америкада, Европада да тыңдагам.

Жайдын бир гана толук-оой кезиндең-аай
Адырлуу гана тоонун-оой бетинде
Сан гүлдөн тандап бирди үзгөн-ой
Жайдары гана селкиң-ээй эсимде.

Өзүмдү гана сагаң-оой-аай берем деп-аай
Өмүрдүн гана гүлүн-оой терем деп
Сүйлөшкөн күндөр эсимдең ай
Турмуштун гана сырың-аай тереңдеп.

Антымды гана ойлоп-оой таңдагың-ааай
Көңүлүм гана сенден-оой калбады
Азыркы шайыр жаштардын-ай
Өзүңдөй гана болсун-ээй алганы."

Абдыгани агайдын жырлары

Абдыганы агай Прагада "Панорама" деген жерде жашайт. "Анделге" жакын. Бир ирет мага бир диск толтура ыр берди. "Буларды сага деп жаздырып койдум" деди. "Апаң да уксун, көчүрүп бер" дептир дисктин өзүндө. Мен аны чекесинен угуп, казакча, кыргызча, түркчө, түркмөнчө ырдаган ырларын кайра-кайра коюп, чөнтөк телефонго МП3 түрүндө жаздырып койгом, жолдо жүргөндө андан угуп, айтор мага өзүнчө бир эрмек болду. Алардын айрымдарын ушул жерге жазып турууну чечтим.